Căn cứ vào bản dịch thần tích Đức Thánh Mẫu cùng các sắc phong còn lưu giữ tại Đình La Phù Đức Thánh Mẫu không chỉ là điểm tựa tâm linh sâu sắc mà còn là biểu tượng cao đẹp của nhân nghĩa, hiếu thảo, hộ quốc an dân.
Tương truyền đạo Sơn Tây, phủ Đà Dương huyện Bất Bạt xưa (nay là Xã Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ) có trưởng gia Phan Huý Trọng người làng La Phù và vợ là Lỗ Thị Đam người làng Tang Ma, vào ngày mùng 2 và 3 tháng Giêng năm Ất Tỵ đã sinh hạ được một người con gái có diện mạo khác hẳn người thường. Khi ấy thân phụ đã 60, thân mẫu tròn 50 tuổi.
Đức Thánh Mẫu (húy danh là Thị Cù) vốn dòng Thiên cung, trong một lần hiện hình là phong xà (dài hơn mười trượng) du xuân hạ giới, bị một con rết cắn chết. Vốn nặng từ tâm, vợ chồng họ Phan đã thuê mục đồng chôn cất. Xét đức dày của vợ chồng Tôn ông, Thiên Hoàng đã sai Người (Thánh Mẫu) xuống đầu thai, chuyển kiếp thành con gái họ Phan để báo ân cứu mạng. Phan nương (Thị Cù) là người cón gái hiếu thảo, thân thể yểu điệu, đẹp đẽ không ai bằng nhưng khuôn mặt lại khác người thường. Đến năm 22 tuổi vẫn chưa có mối lương duyên. Vào một ngày hè đi hái củi tại núi Tang Ma, Phan Nương bỗng gặp một đôi rắn xanh, rắn vàng dưới giếng nước trong hang đá. Về sau Phan Nương mơ thấy gặp và được Thủy Đế Động Đình tha thiết cầu hôn.
Dù kết duyên cùng Vua Thủy nhưng vì tấm lòng hiếu thảo, nghĩa nặng ơn sâu, Người xin ở lại cõi trần để phụng dưỡng phụ mẫu. Giấu kín mối lương duyên cùng Thủy Đế, Phan Nương mang thai trong đàm tiếu của dân làng. Vào ngày 12 tháng 4 người hạ sinh 1 bọc 5 người con (2 con gái, 3 con trai). Đến ngày thứ ba Thủy đế đến thăm và cắt cử các con đi trấn giữ các vùng sông nước để bảo vệ dân lành. Lúc này cả 5 người con hóa thành 5 con rắn thân dài mười trượng, đầu đội mũ kết hoa năm màu (người đời tôn là ngũ vị Thủy thần). Riêng người con út – Đệ Tam Thủy Thần (huý danh là Chi và Cộc) ở lại cùng mẹ cai quản vùng sông nước La Phù. Tại đây Thánh Mẫu đã tận tâm dạy dân trồng dâu, nuôi tằm cùng các con trừ diệt thủy quái, giữ gìn bình yên cho dân làng.
Nhằm ngày 08 tháng 12 năm Đinh Tỵ, trời đất tối tăm, sấm sét, mưa gió, sóng lớn nổi lên, không đau ốm nhưng Phan bà hóa. Dân làng các xã lân cận đều về làm lễ an táng tại La Phù. Khi đang chôn cất thấy 5 con rắn đến thẳng ngôi mộ cùng cất đầu lên nhìn rồi biến mất. Biết có sự anh linh hiển ứng, Nhân dân tâu lên và được vua ban sắc phong: Động Đình Thánh Mẫu Công Chúa; và lệnh cho nhân dân tế, lễ phụng thờ.
Từ đời vua Hùng đến nhiều triều vua về sau do sự linh thiêng, linh ứng giúp nước che chở cho nhân dân nên được gia phong mỹ tự, hương khói không dứt.
Năm 1889, phong: Động Đình Thánh Mẫu Uy Linh Thần Nữ Phu Nhân.
Năm 1909 phong: Đức Nhàn Uyển Dực Bảo Trung Hưng Động Đình Thánh Mẫu Uy Linh Thần Nữ Phu Nhân.
Phần mộ Đức Thánh Mẫu thuộc Di tích Lịch sử văn hóa Đình – Chùa La Phù, nay tọa lạc tại Đầm Sen (khu 5, xã Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ). Đức Thánh Mẫu được nhân dân đời đời thờ phụng cùng Đức Thánh Tản Viên và ngũ vị Thủy Thần tại Đình La Phù, trở thành biểu tượng cao đẹp về lòng hiếu thảo, ân nghĩa và tấm lòng ghi nhớ, tri ân công lao hộ quốc, an dân đối với các các bậc tiền nhân của nhân dân trong vùng cùng bách gia trăm họ.
Để bày tỏ lòng thành kính, biết ơn sâu sắc, năm 2025, chính quyền địa phương chủ trì, phối hợp với CLB Doanh nhân họ Phan Miền Bắc và Thân hữu, Hội đồng họ Phan tỉnh Phú Thọ, cộng đồng họ Phan và Bách gia đã phát tâm công đức hoàn thành tu bổ, tôn tạo Lăng Thánh Mẫu và tổ chức Lễ khánh thành nhân dịp ngày Kỵ Thánh mùng 8 tháng Chạp năm Ất Tỵ (26/01/2026 dương lịch), cầu xin Ngài anh linh hiển thánh, phù hộ độ trì cho quốc thái dân an, phong điều vũ thuận, quê hương giàu đẹp, mọi nhà được ấm no, hạnh phúc, họ Phan và Thân hữu đoàn kết một lòng, gìn giữ và phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức mà Đức Thánh Mẫu để lại, cùng nhau xây dựng quê hương ngày càng phát triển, văn minh.
Nguồn: Ban Quản lý di tích lịch sử Đình- Chùa La Phù
